تبلیغات
پاسخگویی به شبهات دینی روز - سیره شخصیتی امام رضا (علیه السلام) (2)
 
پاسخگویی به شبهات دینی روز
درباره وبلاگ


اللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَعَلى آبائِهِ فی هذِهِ السّاعَةِ وَفی کُلِّ ساعَةٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِدا ‏وَناصِراً وَدَلیلاً وَعَیْناً حَتّى تُسْکِنَهُ أَرْضَک َطَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً .
به امید آن روز ان شاء الله
شماره تماس با ما:09191718677
شماره تلفن تماس:09333861806

مدیر وبلاگ : سید محمد ظاهر محمدی
نظرسنجی
به دنبال چه مسایلی از دین هستید؟







 

مأمون و مذهب اعتزال

بعضی از مورخان و تحلیلگران تاریخ، بر این باورند كه مأمون، مذهب اعتزال را پذیرفته و بدان معتقد بوده است.
دكتر رفاعی در این باره می‌نویسد: «مأمون مذهب اعتزال را از یحیی بن مبارك كه مربی او بوده، فرا گرفته است».
وی می‌افزاید: «در عین حال كه مأمون با شخصیتهای بزرگ علمی عصر خود تماس نزدیك داشت، ولی بیشتر تحت تأثیر افكار «ثمامه بن اشرس» و «یحیی بن مبارك» قرار گرفته بود.»
ابن كثیر نیز در تأیید گرایش مأمون به اعتزال، می‌نویسد: «مأمورن، مذهب اعتزال را اختیار كرده و به گروهی كه از پیروان مذهب معتزله بودند، پیوسته است و آنان وی را اغفال كردند. از افرادی كه در این جریان تأثیر مهمی داشته است، بشربن غیاث مریسی است.»
البته ابن كثیر، چنان كه گذشت هم به مأمون نسبت تشیع داده و هم او را معتزلی معرفی كرده است. او می‌گوید: «مأمون هم مذهب تشیع و هم روش اعتزال داشته است و اما از مذهب صحیح سنت بهره‌ای نداشته است.»
البته پذیرفتن چنین امری دشوار است كه شخصی هم شیعه باشد و هم به مسلك اعتزال، گرایش داشته باشد؛ زیرا میان مكتب شیعی و مسلك معتزلی تفاوتهای اصولی وجود دارد.
احمد امین مصری، چند تن از خلفا را نام می‌برد كه به مذهب اعتزال گرایش داشته‌اند و از جمله آنان به نام مأمون اشاره دارد. احمد امین معتقد است: «مأمون معتزلی بود و از عقاید معتزلیهای بغداد پیروی می‌كرد و آنان نظرشان این بود كه علی و فرزندانش از تمام صحابه، حتی از ابوبكر و عمر، به خلافت سزاوارتر بودند». 

اندیشه خلق قرآن

یكی از رخدادهای عصر مأمون را كه نشانه‌ای بر گرایش اعتزالی وی دانسته‌اند، نظریه «خلق قرآن» است كه از آن تعبیر به «محنت» شده است. این مسأله در مقطعی از عهد عباسیان، بحث اعتقادی، سیاسی روز شده بود، تا آن جا كه برخی به دلیل مخالفت با آن محكوم به مرگ، تبعید و زندان، شدند. از افرادی كه این اندیشه را نشر داده و از آن حمایت و تبلیغ كردند، «بشر مریسی» بود. هارون الرشید وی را تهدید به قتل كرد و در پی آن «بشر» ناگزیر شد، تا زمان حیات هارون، متواری باشد.
در زمان مأمون این بحث به صورت جدی مطرح شد. خلیفه در سال 212 ه‍ . ق، در محافل علمی از آن یاد می‌كرد، ولی در سال 218 ه‍ . ق، مردم را به پذیرش آن وادار ساخت. معتزله از این حركت مأمون به گرمی استقبال كرده و او را بر این اقدام ستودند.
«بشر مریسی» كه در عهد هارون از ترس تهدیدات او متواری بود، در ستایش از مأمون كه با عقیده خلق قرآن موافق بود، چنین سروده است:
قد قال مأموننا و سیدنا
قولاً له فی الكتب تصدیق
ان علیاً اعنی ابا حسن
افضل من قد اقلت النوق
بعد نبی الهدی و ان لنا
اعمالنا و القران مخلوق
براستی كه مأمون ما و آقای ما سخنی گفته است كه كتب (همچون قرآن) آن را تأیید می‌كند.
همانا ابوالحسن علی، پس از پیامبر كه هادی مردم است، برتر از همه است. و بدرستی كه اعمال ما برای خود ماست و قرآن حادث و آفریده است.
در برابر این قصیده، یكی از شاعران اهل سنت چنین سروده است:
یا ایها الناس لاقول و لا عمل
لمن یقول كلام الله مخلوق
ما قال ذاك ابوبكر و لا عمر
و لا انبی و لم یذكره صدیق و لم یقل ذاك الاكل مبتدع
علی الرسول و عندالله زندیق
بشر اراد به امحاق دینهم
لان دینهم والله ممحوق
یا قوم اصبح عقل من خلیفتكم
مقیدا و هو فی الاغلال موثوق
ای مردم، آن كس كه كلام خدا را مخلوق داند، نامه عملش از گفتار و كردار تهی است و هیچ ندارد. این سخن (مخلوق بودن قرآن) را نه ابوبكر، نه عمر، نه پیامبر(صلی الله علیه واله) و نه هیچ راستگویی نگفته است. این رأی، سخن بدعتگذاران بر خدا و پیامبر است كه اینان نزد خدا زندیق‌اند. بشر خواسته است، با گفتارش دین آنان را از میان ببرد، زیرا دین آنان به خدا سوگند از بین رفتنی است. ای مردم اندیشه خلیفه با زنجیرهای محكمی بسته شده است.
اگرچه مهمترین گواه معتزلی بودن مأمون، همان نظریه خلق قرآن است كه در عهد مأمون گسترش یافت، ولی نكته دیگری نیز در تأیید معتزلی بودن او قابل توجه است و آن این كه معتزلیان، امام علی(علیه السلام) را سزاوارتر از دیگران به حكومت می‌دانستند و مأمون نیز از آن جهت كه به اعتزال گرایش داشت، در اشعارش حضرت علی(علیه السلام) را ستایش می‌كرد و نه از آن جهت كه شیعه بود! مأمون در یكی از سخنانش می‌گوید: «بسیاری مردم از آن جهت كه ما برتری امیرمؤمنان را بر سایر صحابه، عنوان نموده‌ایم، بر ما خرده می‌گیرند و چنین پنداشته‌اند كه برتر دانستن علی بر دیگر خلفا به معنای كوچك شمردن دیگران است. در حالی كه هرگز چنین نیست. سوگند به خدا اجازه نخواهم داد، كسی حتی از حجاج بن یوسف عیبجویی كند و او را مورد لعن و طعن قرار دهد، تا چه رسد به سلف طیب.»

مأمون و دیانت سیاسی

سرانجام بعضی معتقدند كه اصولاً زمامداران خود سر و دنیا طلب، در حقیقت به هیچ دین یا مسلكی پایبند حقیقی نیستند و همه دفاع و ستیز آنان بر محور منافع سیاسی آنان می‌چرخد و دینداری آنان در واقع نوعی دیانت سیاسی است. به هر حال، در یك جامعه دینی، اظهار به دینداری شرط سیاست و حاكمیت است و مأمون كسی نبود كه این شرط را نداند و با نادیده گرفتن آن، حكومتش را به خطر اندازد.
یكی از صاحبنظران در این باره می‌نویسد: «شخصیتهای سیاسی، هزاران راه را می‌پیمایند تا عواطف مردم را جلب نمایند و برای عقاید مردم، احترام خاصی قایل می‌شوند، هر چند جز اهداف سیاسی خود منظوری ندارند.»
با توجه به گستردگی سرزمین اسلامی آن روز از یك سو و نشر افكار و آراء از سوی دیگر، مأمون به این نتیجه رسیده است كه باید چندگانه عمل كند. او زمامداری با تدبیر و اندیشه بود كه كوله‌باری از تجربه‌های تلخ و شیرین زمامداران قبل را نیز مورد نظر قرار داده بود. بنابراین اظهارات اعتقادی وی نیز بیشتر جنبه سیاسی داشته و او براساس مصالح حكومتی سخن گفته و عمل می‌كرده است، نه براساس اصول اعتقادی و باورهای دینی.
شخصیت معنوی امام رضا علیه‌السلام
بررسی هر یك از ابعاد معنوی، علمی، اجتماعی و اخلاقی شخصیت علی بن موسی، اهمیت خاص خود را داراست. چه بسا گروهی شیفته جنبه علمی و مناظرات و مباحثات آن حضرت باشند و در شناختن و نمایاندن چهره علمی آن امام، اهتمام فزونتری داشته باشند، ولی توجه به این حقیقت كه علم، اخلاق و شخصیت اجتماعی و سیاسی امامان، تحت تأثیر شخصیت معنوی و عبادی ایشان قرار داشته است و آنان هر كمالی را از این رهگذر كسب كرده‌اند و خدامحوری، منش و كنش آنان به ایشان عزت و امتیاز بخشیده است، این باور را تقویت خواهد كرد كه بررسی این جنبه از زندگی امام شایسته تقدم و توجه فزونتر است. آنچه از جلوه‌های عبودیت و بندگی آن حضرت در آینه اخبار و نقلهای تاریخی به یاد مانده، در بیان فهرست گونه زیر می‌توان شاهد آن بود:
ـ شبها، كم می‌خوابید و بیشتر شب را به عبادت سپری می‌كرد.
ـ بسیاری از روزها را روزه داشت و بویژه روزهای اول، نیمه و آخر هر ماه را روزه می‌گرفت و می‌فرمود: «ذلك صوم الدهر»؛ اگر كسی این چند روز را روزه گیرد، به شخصی ماند كه تمام عمر، روزه بوده است.
ـ سجده‌هایش بسیار طولانی بود، به گونه‌ای كه اگر پس از نماز صبح در برابر حضرت حق، به خاك می‌افتاد، تا دمیدن آفتاب صبحگاهی، همچنان در سجده بود.
ـ قرآن بسیار تلاوت می‌كرد و انس امام با قرآن چنان بود كه جز از قرآن نمی‌گفت، پاسخ او به هر پرسشی، از قرآن بود. تمثیلهای او نیز برگرفته از قرآن بود.
ـ هنگامی كه در بستر خواب قرار می‌گرفت، به یاد خدا و تلاوت قرآن مشغول می‌شد.
ـ در تلاوت آیات نورانی قرآن، اگر به آیه‌ای می‌رسید كه در آن سخن از دوزخ و كیفر الهی بود، سخت می‌گریست و از آن به خدا پناهنده می‌شد.
ـ به نماز در اول وقت اهتمام داشت، روزهایی نیز كه روزه داشتند، هنگام افطار، نخست نماز می‌خواندند.
ـ نوافل، بویژه نماز شب را حتی در سفر رها نمی‌كرد و چون ثلث آخر شب فرا می‌رسید، از بستر بر می‌خاست، در حالی كه ذكر بر لب داشت. به محل وضو رفته، مسواك می‌كرد، وضو می‌گرفت، به نماز می‌ایستاد و هر شب، علاوه بر نافله شب، نماز جعفر طیار را نیز می‌خواند. تا هنگام نماز صبح و پس از انجام فریضه صبح، به تعقیبات ادامه داده، با طلوع خورشید، سجده شكر می‌كرد و این مرحله عبادی را به انجام می‌رسانید.
ـ همواره ذكر خدا را بر زبان داشت.
ـ از خدا سخت می‌ترسید.
ـ در غیر نماز نیز به مناجات با خدا، انس داشت.
ـ بسیاری وقتها، به خواندن نماز اشتغال داشت.
ـ رجاء بن ابی ضحاك، مأمور شد تا حضرت را از مدینه به مرو، همراهی كند، خلیفه به وی دستور داد، در تمام شبانه روز و در طول سفر، ملازم و همراه امام باشد. او در پایان سفر چنین گفت: «به خدا سوگند، كسی را نیافتم كه از او پرهیزكارتر باشد و بیش از آن گرامی به یاد خدا و در خوف از خدا به سر برد.»
آنگاه وی به جلوه‌های مختلف عبادت امام نیز اشاره می‌كند، كه در این مختصر نمی‌گنجد.
حضور امام رضا(علیه السلام) در میدان عبادت، حضوری انزوا طلبانه نبود و عبادت و بندگی به درگاه خدا را وسیله رها كردن مسؤولیتهای اجتماعی و پرداختن به واقعیتهای زندگی قرار نداده بود، بلكه آن گرامی در اوج زهد و تقوا، شخصیتی سازنده و حاضر در میدانهای علمی و اجتماعی بود.

امامت علی بن موسی الرضا علیه‌السلام

زندگی و شخصیت امامان شیعه، دو جنبه ارزشی متمایز و با این حال مرتبط به هم دارد:
1ـ شخصیت عملی و علمی و اخلاقی و اجتماعی آنان كه در طول زندگی ایشان، در منظر همگان شكل گرفته است و فهم و ادراك آن نیاز به پیش زمینه‌های اعتقادی و مذهبی خاص ندارد، بلكه هر بیننده فهیم و دارای شعور و انصاف می‌تواند، ارزشها و امتیازهای آنان را دریابد و بشناسد.
2ـ شخصیت معنوی و الهی آنان كه ریشه در عنایت ویژه خداوند نسبت به ایشان دارد. شناخت این بعد از شخصیت اهل بیت(علیه السلام) نیاز به معرفتهای پیشین دارد؛ یعنی نخست باید به رسالت پیامبر ایمان داشت و براساس رهنمودهای آن حضرت، ولایت عترت را پذیرفت و برای شناخت جایگاه عترت به روایات و راویان معتبر اعتماد كرد و كوتاه سخن این كه بینشهای مذهبی مختلف، می‌تواند مانع شناخت این بعد از شخصیت اهل بیت(علیه السلام) باشد.
ارزشگذاری برای هر یك از این دو بعد شخصیت امامان و ترجیح یكی بر دیگری كار آسانی نیست، زیرا چنان كه گفته شد، میان آن دو ارتباطی وثیق وجود دارد، ولی از آن جا كه امامت و ولایت اهل بیت(علیه السلام)، مشخص‌ترین ویژگی آنان به شمار می‌آید، محققان تاریخ و سیره، فصل مستقلی را به این امر اختصاص داده‌اند و به نقل نصوص و روایات معتبر و مستند پرداخته‌اند. نقل این نصوص، درباره برخی امامان از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است و امام علی بن موسی(علیه السلام) از آن جمله است، زیرا پس از موسی بن جعفر(علیه السلام) میان شیعیان آن حضرت پراكندگی و اختلاف نظر پدید آمد و در قبال معتقدان به امامت علی بن موسی(علیه السلام)، جریان دیگری تحت عنوان واقفیه شكل گرفت كه خط امامت را به امام موسی بن جعفر(علیه السلام) پایان یافته می‌دانست و بدین‌سان اثبات امامت علی بن موسی(علیه السلام) و تداوم خط ولایت، از اهمیت خاصی برخوردار شد.

در آینه روایات

بررسی تمامی روایات در این زمینه، فراتر از گنجایش این نوشته خواهد بود. از این رو، به چند روایت گزیده اشاره خواهیم داشت.
روایات در این زمینه به سه دسته تقسیم می‌شوند:
1ـ روایاتی كه از پیامبر نقل شده و در آنها بر اسامی امامان دوازده گانه تصریح شده و نام امام رضا(علیه السلام) در زمره آنان است.
2ـ روایاتی كه از برخی امامان شیعه درباره امام رضا(علیه السلام) بیان شده است.
3ـ روایاتی كه از موسی بن جعفر(علیه السلام)، در مورد امام بعد از آن حضرت، ثبت شده است.
از دسته نخست می‌توان به روایتی اشاره داشت كه مرحوم صدوق از چند طریق به استناد سخن جابربن عبدالله انصاری نقل كرده است.
جابر گفت: «پس از ولادت حسین بن علی بر فاطمه وارد شدم تا به او تهنیت گویم. در دست فاطمه، صحیفه‌ای دیدم، پرسیدم: این صحیفه چیست؟
فاطمه فرمود: در آن، نام امامانی است كه فرزندان من هستند.
از آن بانوی مكرمه اجازه خواستم تا در آن بنگرم و چون نگریستم، نام تمام امامان را با ذكر مشخصات اسمی هر یك در آن دیدم.»
آن گاه جابر جزئیات آنچه را كه در آن لوح یا صحیفه دیده بود، برای امام باقر(علیه السلام) به تفصیل بیان داشت.
از این‌گونه احادیث كه در زمره امامان معصوم، به نام «علی بن موسی» و امامت آن حضرت تصریح شده باشد، در منابع حدیثی و متون روایی بسیار است. از احادیث دسته دوم می‌توان به این حدیث اشاره كرد: در كتاب الغیبه، تألیف شیخ طوسی روایت شده است: «جابر جعفی از امام باقر(علیه السلام) درباره تأویل آیه شریفه (ان عده الشهور عندالله اثنا عشر شهراً...) پرسید، امام نفس عمیقی كشیده، آنگاه فرمود: ... دوازده ماه، امامان هستند.»
جالب است كه در این حدیث از امام علی بن موسی(علیه السلام) با لقب «رضا» یاد شده است.
مهمترین بخش در باب نص بر امامت امام دسته سوم از روایات است كه در آن امام پیشین، مژده آمدن امام بعد از خود را داده و با ذكر مشخصات، جانشین پس از خود را معرفی كرده است.
امام موسی بن جعفر(علیه السلام) در موارد بسیار و به مناسبتهای گوناگون به شناساندن امام بعد از خود، پرداخته است.
داوود بن كثیر رقی می‌گوید: به موسی بن جعفر(علیه السلام) گفتم: «من اكنون پیر شده‌ام و آن نیروی گذشته را ندارم، چه بسا نتوانم مثل گذشته به دیدار شما نایل آیم، از امام پس از خود، مرا آگاه كنید.
امام در پاسخ فرمود: امام پس از من، فرزندم علی است.»
علامه مجلسی در فصل دلایل امامت امام رضا(علیه السلام)، چهل و هشت روایت را نقل كرده است كه امام كاظم(علیه السلام) فرزند خویش «علی بن موسی الرضا» را به عنوان وصی و جانشین بعد از خود معرفی كرده است.

پیدایش واقفیه

با وجود روایاتی كه به آنها اشاره شد و علی رغم آشكار بودن نشانه‌های امامت در سیره و سیمای امام رضا(علیه السلام)، بعضی امامت حضرت را نپذیرفتند و به عقیده «وقف» قایل شدند و اعتقاد یافتند كه موسی بن جعفر(علیه السلام) قائم امت بوده و همچنان در قید حیات به سر می‌برد. این افراد به «واقفه» یا «واقفیه» شهرت یافتند.
رهبران واقفیه همانند دیگر مردم، حتماً از زبان امام هفتم(علیه السلام)، سخنانی را درباره امام پس از خود شنیده بودند و حتی روایات فراوانی كه در معرفی مهدی موعود(عج) از امامان و نیز از شخص موسی بن جعفر(علیه السلام) وارد شده بود، مجالی برای انحراف نمی‌گذاشت، ولی انگیزه‌های خاص به این انحراف منتهی شد و بدان دامن زد.

انگیزه‌های پنهان

رهبران واقفیه و طراحان این طرز فكر و اندیشه، در زمان حیات امام هفتم(علیه السلام)، از كارگزاران بوده و خزانه‌داری اموال را برعهده داشتند. هنگام رحلت امام سرمایه بسیاری، نزد آنان بود. برای نمونه، نزد ابی حمزه بطائنی سی هزار دینار، نزد زیاد بن مروان قندی هفتاد هزار دینار و نزد عثمان بن عیسی رواسی نیز سی هزار دینار موجود بود.
امام كاظم(علیه السلام)، همه امور را برای دوران پس از حیات خود، به فرزندشان، علی بن موسی الرضا(علیه السلام) تفویض كرده بود، ولی خزانه‌داران چاره‌ای اندیشیدند، تا از واگذاری اموال بر جا مانده، به ولی امر یعنی امام رضا(علیه السلام) خودداری كنند. از این رو، چنین وانمود كردند كه موسی بن جعفر(علیه السلام) قائم آل محمد است و همچنان زنده است و آنان همچنان نمایندگان اویند.
احمدبن حماد گوید: عثمان بن عیسی رواسی، از جمله كارگزاران موسی بن جعفر(علیه السلام) بود كه در مصر انجام وظیفه می‌كرد. اموال فراوان و كنیزانی چند، نزد او وجود داشت. حضرت رضا(علیه السلام) پس از رحلت پدرشان، به عثمان بن عیسی نوشتند كه آن اموال را بازگرداند. او در پاسخ امام نوشت: «ان اباك لم یمت»؛ پدرت از دنیا نرفته است.
امام دیگر بار به او نامه نوشتند و رحلت پدر بزرگوارشان را یادآور شدند و بر رحلت ایشان دلیل آوردند، ولی او همچنان بر نظر خود پافشاری كرده، از بازگرداندن اموال، سرپیچی كرد.
نكته جالب توجه، این است كه ارتحال هفتمین امام، در شمار روشنترین رخدادهای تاریخ امامان است، بویژه آن كه دستگاه خلافت، چند روز، جسد امام را كنار پل بغداد، به نمایش گذارد و از بزرگان قوم نیز گواه گرفت كه حضرت به مرگ طبیعی از دنیا رفته است. به هر حال چنین جریانی پیش آمد و تعدادی به نام واقفیه ظهور كردند. شایان یاد است كه شخص موسی بن جعفر(علیه السلام)، پیدایش چنین حركتی را پیش‌بینی كرده و در سخنانی به محمدبن سنان فرموده است: «در این سال حركتی پدید خواهد آمد، از آن اندوهگین مباش كه جای نگرانی نیست... (آنگاه حضرت فرمود:) هركس در حق فرزندم ستم روا دارد و پس از من امامت او را انكار كند، مانند كسی است كه در حق علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) ستم كرده و جانشینی و امامت او پس از پیامبر را انكار كرده است.»

حیات اجتماعی امام رضا(علیه‌السلام)

دوران حیات امام هشتم(علیه السلام) زمان اوج گیری گرایش مردم به اهل بیت(علیه السلام) و گسترش پایگاه‌های مردمی این خاندان است.
چنان كه می‌دانیم امام از پایگاه مردمی شایسته‌ای برخوردار بود و در همان شهر كه مأمون با زور حكومت می‌كرد او مورد قبول و مراد همه مردم بود و بر دل‌ها حكم می‌راند... نشانه‌ها و شواهد تاریخی ثابت می‌كند كه (در این دوران) پایگاه مردمی مكتب علی(علیه‌السلام) از جهت علمی و اجتماعی تا حد بسیاری رشد كرده و گسترش یافته بود. در آن مرحله بود كه امام رضا(علیه‌السلام) مسئولیت رهبری را به عهده گرفت. گرچه كه در دوران امامت امام رضا(علیه‌السلام) دو مرحله فعالیت در سال‌های خلافت هارون و سال‌های خلافت مأمون را می‌توان از یكدیگر جدا كرد و برای هر یك از این دو مرحله ویژگی‌های متمایز از دیگری یافت، اما اگر به ویژگی عمومی این دوران بنگریم، خواهیم دید؛ هنگامی كه نوبت به امام هشتم(علیه‌السلام) می‌رسد دوران، دوران وضع خوب ائمه(علیه السلام) است و شیعیان در همه جا گسترده‌اند و امكانات بسیار زیاد است كه منتهی می‌شود به مسئله ولایتعهدی. البته در دوران هارون، امام هشتم(علیه السلام) در نهایت تقیّه زندگی می‌كردند. یعنی كوشش و تلاش را داشتند، حركت را داشتند، تماس را داشتند، منتهی با پوشش كامل. مثلاً دعبل خزاعی كه درباره امام هشتم(علیه السلام) در دوران ولایتعهدی آن طور حرف می‌زند دفعتاً از زیر سنگ بیرون نیامده. جامعه‌ای كه دعبل خزاعی را می‌پرورد یا ابراهیم بن عباس را كه جزو مداحان علی بن موسی الرضا(علیه السلام) است، یا دیگران و دیگران؛ این جامعه بایستی در فرهنگ ارادت به خاندان پیغمبر(صلی الله علیه واله) سابقه‌ای داشته باشد. آنچه در دوران علی بن موسی الرضا(علیه‌السلام) و ولایتعهدی پیش آمد نشان دهنده علاقه مردم و جوشش محبتهای آنان نسبت به اهل بیت در دوران امام رضا(علیه‌السلام) است. به هر حال همه اینها موجب شد كه علی بن موسی الرضا(علیه‌السلام) بتوانند كار وسیعی بكنند كه اوج آن به مسئله ولایتعهدی منتهی شد. حقیقت آن است كه در این دوران، بدی اوضاع میان امین و مأمون به امام كمك كرد تا بار سنگین رسالت خویش را بر دوش كشد، بر تلاش‌های خود بیفزاید، و فعالیت‌های خود را دو چندان كند؛ چه در این زمان زمینه آن فراهم گشت كه شیعیان با او تماس گیرند و از رهنمودهای او بهره جویند و همین امر در كنار برخوردار بودن امام از ویژگی‌های منحصر به فرد و رفتار آرمانی كه در پیش گرفته بود سرانجام به تحكیم پایگاه و گسترش نفوذ امام در سرزمین‌های مختلف حكومت اسلامی انجامید. ایشان یك بار زمانی كه درباره ولایتعهدی سخن می‌گوید، به مأمون چنین اظهار می‌دارد: این مسئله كه بدان وارد شده‌ام هیچ چیز بر آن نعمتی كه داشته‌ام نیفزوده است. من پیش از این در مدینه بودم و از همان جا نامه‌ها و فرمان‌هایم در شرق و غرب اجرا می‌شد و گاه نیز بر الاغ خود می‌نشستم و از كوچه‌های مدینه می‌گذشتم، در حالی كه در این شهر عزیزتر از من كسی نبود.
در اینجا بسنده است سخن ابن مونس - دشمن امام - را بیاوریم كه به مأمون می‌گوید:‌ای امیر مؤمنان، این كه اكنون در كنار توست، بتی است كه به جای خدا پرستش می‌شود.
در چنین شرایطی و پس از آن كه حضرت رضا(علیه‌السلام) بعد از پدر مسئولیت رهبری و امامت را به عهده گرفت، در جهان اسلام به سفر پرداخت و نخستین مسافرت را از مدینه به بصره آغاز فرمود، تا بتواند به طور مستقیم با پایگاه‌های مردمی خود دیدار كند و درباره همه كارها به گفتگو بپردازد. عادت او چنین بود كه پیش از آن كه به منطقه‌ای حركت كند، نماینده‌ای به دیار گسیل می‌داشت تا مردم را از ورود خویش آگاه كند تا وقتی وارد شهر می‌شود مردم آماده استقبال و دیدار باشند. سپس با گروه‌های بسیار بزرگ مردم اجتماع بر پا می‌كرد و در باره امامت و رهبری خود با آنان گفتگو می‌فرمود. آنگاه از آنان می‌خواست تا از او پرسش كنند تا پاسخ آنان را در زمینه‌های گوناگون معارف اسلامی بدهد. سپس می‌خواست كه با دانشمندان علم كلام و اهل بحث و سخنگویان، همچنین با دانشمندان غیر مسلمان ملاقات كند تا در همه باب مناقشه به عمل آورند و با او به بحث و مناظره بپردازند. پدران حضرت رضا(علیه‌السلام) به همه این فعالیت‌های آشكار مبادرت نمی‌كردند. آنان شخصاً به مسافرت نمی‌رفتند تا بتوانند مستقیم و آشكار با پایگاه‌های مردمی خود تماس حاصل كنند. اما در دوران امام رضا(علیه‌السلام) این مسئله امری طبیعی بود، چرا كه پایگاه‌های مردمی بسیار شده و نفوذ مكتب امام علی(علیه‌السلام) از نظر روحی و فكری و اجتماعی در دل مسلمانان كه با امام آگاهانه همیاری می‌كردند افزایش یافته بود. پس از آنكه امام مسئولیت امامت را به عهده گرفت همه توانایی خود را در آن دوره، در توسعه‌ی پایگاه‌های مردمی خود صرف كرد اما رشد و گسترش آن پایگاه‌ها و همدلی آنان با كار امام به این معنی نبود كه او زمام كارها را به دست گرفته باشد. با وجود همه آن پیشرفت‌ها و افزایش پایگاه‌های مردمی، امام به خوبی می‌دانست و اوضاع و احوال اجتماعی نشان می‌داد كه جنبش امام(علیه‌السلام) در حدی نیست كه حكومت را در دست گیرد، زیرا با پایگاه‌های گسترده‌ای كه حضرت داشت، گرچه از او حمایت و پشتیبانی می‌كردند، اما این پایگاهها نمی‌توانستند پایه حكومت امام(علیه‌السلام) شوند. چه، پیوند آنها با امام پیوند فكری پیچیده و عمومی بود و از قهرمانی عاطفی نشانی داشت. این همان احساس‌های آتشین بود كه روزگاری پایه و اساسی بود كه بنی عباس بر آن تكیه كردند و برای رسیدن به حكومت بر امواج آن عواطف سوار شدند. اما طبیعت آن پایگاه‌ها و مانند‌های آن به درد آن نمی‌خورد كه راه را برای حكومت او و در دست گرفتن قدرت سیاسی‌اش هموار سازد. امام رضا(علیه‌السلام) در این مرحله خود را آماده آن می‌كرد تا مهار حكومت را به دست گیرد، اما با شكلی كه خود مطرح كرده بود و می‌خواست، نه در شكلی كه مأمون اراده می‌كرد و در آن شكل، ولایتعهدی را به او عرضه داشت و او آن را رد كرد و نخواست.
این تصویری است از دوران امام كه می‌تواند در تفسیر دو رخداد مهم یعنی مسئله ولایتعهدی و نیز مسئله پیشنهاد خلافت به امام از سوی مأمون برای ما راهگشا باشد. به تعبیری دیگر، می‌توان گفت تنش‌های موجود در آن زمان هنوز باقیمانده‌هایی از طوفانی بود كه از چند دهه قبل علیه حكومت اموی و از سوی دو خاندان مهم علوی و عباسی بر پا شده بود. در میان چنین طوفانی بود كه قدرت طلبان خاندان عباسی بر اسب‌های لجام گسیخته خود می‌نشستند و هر گونه كه می‌خواستند به سوی هدف خود - و با این دیدگاه كه هدف وسیله را توجیه می‌كند - می‌راندند و گاه هم در این هیاهو و در غیاب دیده‌های مردم، خنجری هم از پشت به خاندان علوی می‌زدند و پس از آن میوه‌ای را كه در دست مجروح این خاندان بود، به زور و به چنگال نیزه می‌ربودند.
خاندان عباسی از سویی از نام «آل محمد» سوء استفاده می‌كرد، چندان كه گاه به خاطر نزدیكی طرز كار یا تبلیغاتشان با آل علی، در مناطق دور از حجاز این گونه وانمود می‌كردند كه همان خط آل علی هستند. حتی لباس سیاه بر تن می‌كردند و می‌گفتند: این پوشش سیاه لباس ماتم شهیدان كربلا و زید و یحیی است و حتی عده‌ای از سرانشان، خیال می‌كردند كه دارند برای آل علی كار می‌كنند. از سویی دیگر نیز همین خلفای خاندان عباسی از همان روزهای نخست سلطه خود، كاملاً میزان نفوذ علویان را می‌دانستند و از آن بیم داشتند. سختگیری‌هایی كه از همان دوران آغازین حكومت عباسی علیه یاران ایشان به عمل آمد، گواهی بر این ترس و وحشت عباسیان از اهل بیت(علیه السلام) و علاقه مردم به آنان است. گواهی دیگر آن كه آورده اند: منصور هنگامی كه به جنگ با محمد بن عبدالله و برادرش ابراهیم - از علویان - مشغول بود شب‌ها را نمی‌خوابید، حتی در همین زمان دو كنیز برای او آوردند كه آنها را رد كرد و گفت: امروز روز زنان نیست و مرا با آنان كاری نه، تا آن زمان كه بدانم سر ابراهیم از آن من و یا سر من از آن ابراهیم می‌شود. او در همین جنگ‌ها پنجاه روز جامه از تن نكند و از فزونی اندوه نمی‌توانست درست سخن خود را پی گیرد. این نگرانی در دوران پس از منصور نیز ادامه یافت و نگرانی مهدی و هارون عباسی بیش از منصور بود، چندان كه در همین دوران امام كاظم(علیه‌السلام) آن زندان‌های سخت خود را گذراند. پس از این دو، نوبت به مأمون رسید. در دوران مأمون مسئله دشوارتر و بزرگ‌تر و مشكل آفرین تر بود. چه، شورش‌ها و فتنه‌های فراوانی سرتاسر ولایت‌ها و شهر‌های بزرگ اسلامی را در برگرفته بود تا جایی كه مأمون نمی‌دانست چگونه آغاز كند و چه سان به حل مسئله بپردازد. او می‌دید و از این رنج می‌برد كه سر نوشتش و سر نوشت خلافتش در معرض تند بادهایی قرار گرفته كه از هر سو بر آن می‌تازد. مأمون در كنار این ترس و نگرانی از هوشی سرشار، فهمی قوی، درایتی بی سابقه، شجاعتی كم نظیر و جدیتی راهگشا بهره‌مند بود و اینها همه در كنار هم، او را بدان رهنمون شد كه ابتكاری تازه بر روی صحنه آورد و امام هشتم را باتجربه‌ای بزرگ رویاروی سازد و مسئله ولایتعهدی را پیش آورد، هرچند در این زمینه نیز، تدبیر امام(علیه‌السلام) او را ناكام ساخت.

شخصیت علمی امام رضا علیه‌السلام

امام هشتم، چونان نیاكان وارسته‌اش، از مقام علمی والایی برخوردار بود، تا آن جا كه وی را «عالم آل محمد» لقب داده‌اند.
اباصلت از محمدبن اسحاق بن موسی بن جعفر(علیه السلام) نقل كرده است: «امام موسی بن جعفر، به فرزندانش می‌فرمود: برادرتان، علی بن موسی، دانای خاندان پیامبر است. نیازها و پرسشهای دینی خود را از وی فرا گیرید و آنچه را به شما تعلیم داد، به خاطر بسپارید، چه این كه بارها پدرم امام صادق به من فرمود: دانای خاندان پیامبر در نسل توست و ای كاش من او را درك كرده و می‌دیدم.»
با توجه به این كه در میان ائمه(علیه السلام)، امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) مجال بیشتری برای تشكیل محافل علمی و نشر علوم اهل بیت(علیه السلام) پیدا كردند، و با این حال امام رضا كه در این زمینه مجال كمتری یافت، عنوان «عالم آل محمد» را دریافت كرده است، می‌توان این گمان را درست دانست كه مناظرات و مباحثات علمی و اعتقادی آن حضرت از چنان اهمیت و امتیازی برخوردار بوده است كه به عنوان عالم خاندان رسالت شناخته شود.

مناظرات امام

دستگاه خلافت عباسی، با اهدافی خاص، از اندیشه‌وران مذاهب و فرقه‌های گوناگون، دعوت می‌كرد و آنان را رو در روی امام قرار می‌داد. با مطالعه در شخصیت، روحیات و افكار مأمون، آشكار می‌شود كه او از تشكیل چنین جلسات و همایشهایی، اهدافی سیاسی را دنبال می‌كرد. هر چند شخصاً به مباحثات علمی علاقه‌مند بود، ولی مأمون به عنوان خلیفه، شخصی نبود كه بخواهد با این‌گونه مباحثات و مناظرات، عظمت و حقانیت خاندان پیامبر را به نمایش بگذارد و شخصیتی را كه مورد توجه انقلابیون آل علی بود، در جامعه مطرح كند و علم و شكوه و شایستگی و برتری آنان را به دیگران بنمایاند، بلكه در پس این تلاشها، اهدافی سیاسی داشت و چه بسا بی‌میل نبود كه در این نشستها، برای یكبار هم كه شده، امام از پاسخگویی به پرسشها عاجز بماند!
به هر حال، گذشته از اهدافی كه مأمون دنبال می‌كرد، ولی نتایج آن جلسات مایه شكوه و عظمت امام و بهره علمی و اعتقادی شیعه شد.
عبدالسلام هروی كه در بیشتر نشستها و مناظرات حضور داشته است، می‌گوید: «هیچ كسی را از حضرت رضا(علیه السلام) داناتر ندیدم. و هیچ دانشمندی آن حضرت را ندیده، مگر این كه به علم برتر او گواهی داده است. در محافل و مجالس كه گروهی از دانشوران و فقیهان و دانایان ادیان مختلف حضور داشتند بر تمامی آنان غلبه یافت، تا آن جا كه آنان به ضعف علمی خود و برتری امام اذعان و اعتراف داشتند.»
ابراهیم بن عباس، گواه دیگری از حاضران و ناظران این‌گونه جلسات بوده و می‌گوید: «حضرت رضا(علیه السلام) هیچ مسأله‌ای را بدون پاسخ نمی‌گذاشت. در علم و دانش كسی را داناتر از او سراغ ندارم. آنچه مأمون مطرح می‌ساخت پاسخ كامل آن را دریافت می‌كرد و آنچه حضرت می‌فرمود، مستند به قرآن بود.»
خود آن گرامی در این زمینه می‌فرمود: «در حرم پیامبر، می‌نشستم و عالمان مدینه هرگاه در مسأله‌ای با مشكل روبرو بودند و از حل آن ناتوان می‌ماندند، به من رو می‌آوردند و پاسخ می‌گرفتند.»

آگاهی امام از ادیان و مكاتب

امام علاوه بر این كه برای پرسشهای مختلف عالمان ادیان و مكاتب، پاسخی درخور داشت، بر مبنای اعتقادی شخص مخاطب سخن می‌گفت و استدلال می‌كرد و این مظهر دیگری از توانمندی علمی امام بود. امام با اهل تورات، به توراتشان، با رهروان انجیل، بر مبنای انجیل و با حاملان زبور، به زبور و... سرانجام با هر فرقه و گروهی با مبانی خود آنان سخن گفته، به روش خودشان استدلال می‌كرد.
محمدبن حسن نوفلی، از اصحاب حضرت رضا(علیه السلام) می‌گوید: هنگامی كه حضرت رضا(علیه السلام) به مرو گام نهاد، مأمون به وزیرش، فضل بن سهل دستور داد، تا چهره‌های سرشناس علمی و رهبران مذاهب و دانشمندان فرقه‌های مختلف را كه در علم مناظره و جدل از دیگران ممتاز بودند، فراخواند و در روزی معین مناظره‌ای علمی ترتیب دهد.
فضل، از جاثلیق، رأس الجالوت، دانشمندان صابئی، هرابذه، اصحاب زرتشت، قسطاس رومی و گروهی دیگر از متكلمان دعوت كرد. اجلاس مقدماتی تشكیل شد، خلیفه نیز در آن حضور یافت و ضمن ابراز خرسندی از تجمع عالمان، گفت: «شما مشهورترین و سرشناس‌ترین چهره‌های این زمان هستید. هدف از این اجلاس آن است كه با این میهمان حجازی (امام رضا) وارد بحث و گفت و گو شده، هر كدام به ارائه منطق و برهان خود پردازید.»
حاضران در جلسه، آمادگی خود را برای تأمین خواسته‌های خلیفه اعلام داشتند و عهد كردند تا تمام توان علمی خود را به نمایش گذارند.
محمدبن حسن نوفلی، روایت كننده حدیث می‌گوید: من، در كنار امام بودم كه «یاسر خادم» وارد شد و جهت شركت در جلسه‌ای كه برای روز بعد مقرر شده بود، دعوت مأمون را به امام ابلاغ كرد.
امام در پاسخ فرمود: «سلام مرا به او ـ مأمون ـ برسان و بگو: می‌دانم مراد تو چیست؟ به خواست خداوند فردا صبح نزد تو خواهم آمد.»
بعد از آن كه فرستاده مأمون، بیرون رفت، امام فرمود: نظر تو درباره این همایش اهل شرك و صاحبان اندیشه‌های گوناگون چیست؟
عرض كردم: هدف خلیفه آزمودن شماست و این طرح مزورانه بنایی سست و بی‌اساس است.
حضرت فرمود: اجلاس را چگونه پیش بینی می‌كنی؟
گفتم: این افراد كه به فراخوان دعوت شده‌اند، با دانشمندان متفاوتند، زیرا عالمان در برابر دلیل و برهان، خاضعند، ولی اینان به اصحاب انكار شهرت دارند و كارشان مغالطه است و زیر بار سخن حق نخواهند رفت؛ بهتر آن است كه از ایشان دوری گزینید.
حضرت، ضمن تبسمی فرمود: آیا نگران هستی، مبادا دلایل من كافی نباشد؟
عرض كردم: امیدوارم خداوند، تو را بر آنها پیروز گرداند.
امام فرمود: دوست داری بدانی كه چه موقع مأمون، از كار خود پشیمان خواهد شد؟
گفتم: آری.
فرمود: آنگاه كه بشنود با اهل تورات، به توراتشان، با طرفداران انجیل، به انجیل آنان، با زبوریان به زبورشان، با صائبان به زبان عبری آنها، با هرابذه و موبدان زرتشی به پارسی، با رومیان به زبان رومی و با هر یك از صاحبان اندیشه‌ها و مكاتب با زبان خودشان، استدلال كرده و به بحث و گفت و گو نشینم. زمانی كه هر گروه را به بن بست رساندم تا آن كه دلایل خود را باطل بیند و لب فرو بسته، تسلیم سخن من شود، مأمون خواهد فهمید كه به آنچه پنداشته و در اندیشه داشته است، دست نخواهد یافت.
و همین‌گونه نیز شد كه آن اجلاس به سرافكندگی دانشمندان شركت كننده و پشیمانی خلیفه انجامید.

آگاهی امام به زبانهای مختلف

یكی دیگر از مظاهر شخصیت علمی امام رضا(علیه السلام) كه شگفتی اطرافیان و شاهدان را همراه داشت، آشنایی كامل حضرت، به زبانهای مختلف بود. چنان كه از بخش پیشین نیز آشكار شد، امام در مجامع علمی به هنگام مناظره و یا در نشستهای معمولی در پاسخگویی به اشخاصی كه از بلاد دیگر حضور ایشان شرفیاب می‌شدند، با زبان متداول و رسمی مخاطب با وی به گفت و گو می‌پرداختند.
اباصلت هروی می‌گوید: «امام رضا(علیه السلام)، با مردم به زبان خودشان سخن می‌گفت. به خدا سوگند كه او، فصیح‌ترین مردم و داناترین آنان به هر زبان و فرهنگی بود.»
اباصلت همچنین می‌گوید: عرض كردم: ای فرزند رسول خدا، من در شگفتم از این همه اشراف و تسلط شما به زبانهای گوناگون!
امام فرمود: «من حجت خدا بر مردم هستم. چگونه می‌شود، خداوند فردی را حجت بر مردم قرار دهد، ولی او زبان آنان را درك نكند. مگر سخن امیرمؤمنان علی به تو نرسیده است كه فرمود: به ما «فصل الخطاب» داده شده است و آن چیزی جز شناخت زبانها نیست.»

اعتراف مخالفان به برتری علمی امام

چنان كه پیشتر گذشت، مأمون از تشكیل جلسات بحث و گفت و گو، اهدافی را دنبال می‌كرد كه از جمله می‌توان موارد زیر را یاد كرد:
ـ سرگرم ساختن مردم و جامعه به مباحثات علمی و تحت‌الشعاع قرار دادن اوضاع سیاسی موجود، به ویژه نهضتهایی كه در گوشه و كنار بلاد اسلامی رو به رشد بود.
ـ به دست آوردن نوعی وجهه فرهنگی برای حكومت، به ویژه برای خودش كه در مسند زمامداری قرار داشت.
ـ جلب نظر امام، با وانمود ساختن این نكته كه وی خواهان عظمت خاندان پیامبر(صلی الله علیه واله) است.

محدود ساختن امام به حركتهای علمی

ـ زمینه‌سازی برای پیدایش موقعیتی كه در آن هر چند برای یك بار، امام مغلوب دیگران شود.
به هر حال در هیچ یك از این مجالس، مأمون به نتیجه دلخواه، دست نیافت و ناگزیر به اعتراف و خضوع در برابر عظمت علمی امام شد. وجود چنین اعترافاتی در تاریخ شایان تأمل است.
در جریان یكی از نشستهای علمی، چون وقت نماز فرا رسید، امام برای اقامه نماز از مجلس، بیرون شد. مأمون به محمدبن جعفر، عموی امام رضا(علیه السلام) رو كرد و گفت: پسر برادرت را چگونه یافتی؟
پاسخ گفت: او عالم و دانشمند است.
مأمون گفت: پسر برادرت از خاندان پیامبر است؛ خاندانی كه پیامبر در مورد آنان فرموده است: آگاه باشید، نیكان عترت من و شاخه‌های درخت وجود من، در خردسالی، خردمندترین و در بزرگسالی، داناترین مردمند. آنها را تعلیم ندهید، زیرا آنان از شما داناترند. هیچ گاه شما را از دروازه هدایت، بیرون نساخته و در گمراهی وارد نخواهند كرد.
در نقل دیگری آمده است كه مأمون مسائلی چند از امام رضا(علیه السلام) پرسید و آنگاه كه پاسخ همه آنها را به درستی یافت، چنین گفت: «خدا مرا بعد از تو زنده ندارد. به خدا سوگند، دانش صحیح، جز نزد خاندان پیامبر(صلی الله علیه واله) یافت نمی‌شود و براستی دانش پدرانت را به ارث برده‌ای و همه علوم نیاكانت در تو گرد آمده است.»
آری، صرف نظر از اهداف مأمون، باید گفت: دانش گسترده امام رضا(علیه السلام)، حقیقتی است كه دوست و دشمن، ناگزیر از اعتراف به آن بوده و هستند. اگر مأمون نیز در درون میل به بروز این حقیقت نداشت، ولی سبب شد تا چنین نتیجه‌ای به دست آید و چهره علمی امام بهتر روشن شود.

پشیمانی مأمون از تشكیل محافل علمی

مأمون خود در تشكیل محافل علمی و مناظرات دانشمندان با امام اصرار داشت، ولی از فراخوانی امام به مناظرات، سخت پشیمان شد و پیش‌بینی امام در مورد وی تحقق یافت. علت پشیمانی نیز روشن است. مأمون با انگیزه صحیح و دانش دوستانه به این اقدام، دست نزده بود، همچنان كه برای آگاهی بیشتر مردم و دانشمندان از شخصیت علمی امام چنین نكرده بود. وی اهدافی چون تحقیر امام و شخصیت علمی او، سرگرم ساختن جامعه به این‌گونه جلسات و تحت‌الشعاع قرار دادن امور سیاسی و... را دنبال می‌كرد و چون خود را در رسیدن به آن هدفها، ناكام یافت سخت پشیمان شد، تا جایی كه برخی، همین رخدادها را زمینه‌ساز شهادت آن حضرت دانسته‌اند.
منبع: پایگاه اطلاع رسانی آستان قدس رضوی


نوع مطلب : حضرت امام رضا علیه السلام، سبك زندگی از نظر امام رضا علیه السلام، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
نظرات ()
دوشنبه 28 فروردین 1396 ساعت 09 و 45 دقیقه و 20 ثانیه
I really like your blog.. very nice colors & theme. Did you make this website yourself or did you hire someone to do it for you?
Plz answer back as I'm looking to design my
own blog and would like to find out where u got this from.
thanks
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





موضوعات
پیوندها
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی
Google