تبلیغات
پاسخگویی به شبهات دینی روز - ضرورت بهره گیری از سیره علمی امام رضا (ع) در جریان تولید علم
 
پاسخگویی به شبهات دینی روز
درباره وبلاگ


اللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَعَلى آبائِهِ فی هذِهِ السّاعَةِ وَفی کُلِّ ساعَةٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِدا ‏وَناصِراً وَدَلیلاً وَعَیْناً حَتّى تُسْکِنَهُ أَرْضَک َطَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً .
به امید آن روز ان شاء الله
شماره تماس با ما:09191718677
شماره تلفن تماس:09333861806

مدیر وبلاگ : سید محمد ظاهر محمدی
نظرسنجی
به دنبال چه مسایلی از دین هستید؟







1. یكی از مسائلی كه در اسلام، مورد تأكید و تشویق جدی قرار گرفته است، فراگیری علم و دانش در عرصه های مختلف آن است. نه تنها در كتاب و سنت به عنوان یك ضرورت غیرقابل انكار مورد تأكید واقع شده است، كه سیره و روش علمی و عملی حضرات معصومین هم، بر آن بنا شده است. یكی از این بزرگواران كه در شكوفایی علم و تمدن اسلامی، تأثیر منحصر به فرد داشته است، حضرت امام علی بن موسی الرضا ـ علیه السّلام ـ است بدیهی است، اقتدا به سیرع علمی و عملی آن امام همام می تواند ما را در بحث جنبش نرم افزاری كه امروزه مورد توجه فعالان در عرصه علم و اندیشه است، مفید و راهنمایی گویا باشد. در راستای همین هدف، به عنوان اولین سؤال بفرمایید جامعه عصر امام رضا ـ علیه السّلام ـ از حیث علمی در چه وضعیتی قرار داشتند؟

ـ در خصوص این سؤال مقدمتاً باید عرض كنم، وقتی حضرت پیغمبر ـ صلی الله علیه و آله ـ از دنیا رفتند، در اثر فعالیّت های او از یك طرف و استواری آداب و معارف و آموزه های اسلام، در اندك زمانی اسلام توانست خود را جهانی كند و سایه خود را بر همه جهان بیندازد. تأكید و ترغیب اسلام نسبت به علم و فراگیری آن، باعث شد تا در كنار پیشرفت های سیاسی و عقیدتی، دیگر كشورها مجذوب این فرهنگ دینی شده و بدینوسیله فراورده های علمی آنها به جامعه اسلامی راه پیدا كند و در همین راستا بود كه كتب علمی یونان و هند و مصر و ایران و روم به زبان اسلامی ترجمه گردید. در عصر عباسیان فرصتی پیش آمد كه به بررسی و ارزیابی كتب ترجمه ای بپردازند و همین امر، باعث نوآوری های زیادی در عرصه تحقیق و تألیف كتب مختلف در حوزه های متعدد علمی از سوی مسلمانان گردید. آنچه مشهور و معهود است، آن است كه نهضت ترجمه تقریباً از اواخر دوره امویان شروع شد و اوج آن در دوره عباسیان خصوصاً دوره هارون و مأمون بود. در دوره مأمون بود كه شاكله علمی جامعه اسلامی خود را بروز داد و دانشمندان از نقاط مختلف جهان به خراسان می آمدند و مجالس بحث و گفت و گوی علمی شدت یافت. كتب متعدد علمی در حوزه های مختلف از جمله طبیعیات، ریاضیات، هیئت، طب و... ترجمه و مورد بحث و نظر قرار گرفت و این خود یك جهشی قابل توجه در رویكرد جامعه اسلامی به علم و نوآوری علمی بود. البته این نكته را باید عرض كنم كه این فضایی كه به وجود آمده بود، چیزی نبود كه امویان یا عباسیان آن را به وجود آورده باشند بلكه چنانكه عرض شد تعالیم آسمانی اسلام و تأكیدات آن در خصوص دانش افزایی و تولید علم باعث پیدایی چنین فضایی گردید و در مرحله اول علمای دینی بودند كه طلایه داران این نهضت علمی بشمار می آمدند. البته خود مأمون هم حالا به هر قصد و نیتی كه داشته است در ترجمه كتب یونانی كوشش می كرد و از مجالست با حكما و علماء اظهار خوشایندی می كرد.
البته این نكته را هم عرض كنم كه نهضت ترجمه هر چند در بالندگی علمی مسلمین تأثیر بسزایی داشت، اما دغدغه ها و نگرانیهایی را نیز برای جامعه اسلامی به وجود می آورد، علتش هم این بود كه مترجمانی كه مربوط به مذاهب غیر اسلامی از جمله زرتشتیان، صائبان، نسطوریان، برهمن ها و غیره بودند به خاطر تعصبی كه داشتند، نمی توان اذعان كرد كه همه آنها در كار خود حسن نیّت داشته باشند، به همین جهت است كه می بینیم در لابلای كتب ترجمه ای كه وارداتی جامعه اسلامی بود، آثاری از عقاید خرافی انحرافی و غیر اسلامی وجود داشت و قهراً چنین امری خالی از تأثیرگذاری منفی و انحراف افكار عمومی نبود، از طرفی در عباسیان یك گروه علمی كه بتوانند این آثار مختلط با مطالب انحرافی را ارزیابی كنند، وجود نداشت. در همین مقطع زمانی است كه می بینیم فرقه های منحرف و زنادقه وضعیت علمی و فرهنگی جامعه را متلاطم كرده بودند ـ رویكرد مفرطانه به عقل كه ناشی از تأثیرپذیری كتب یونانی و سریانی بود، خیلی را به مذهب اعتزال كشاند تا آنجا كه فقط عقل را سرچشمه معرفت دانستند و خود را از وحی مستغنی می شمردند. چنانكه ملاحظه می كنیم. چنین وضعیتی، مسئولیتی خطیر را برای امام ـ علیه السّلام ـ رقم می زد و لذا می بینیم امام ـ علیه السّلام ـ بخاطر حفظ جامعه از این انحرافات، به تبیین و تنقیح معارف و دین می پردازد در جلسات مناظره شركت می كند و راه و رسم تحقیق و فراگیری علم را به جامعه و اهل علم می شناساند. پس وضعیت جامعه عصر امام رضا ـ علیه السّلام ـ می توان خوب ارزیابی كرد هر چند این آشفتگی ها فكری و عقیدتی نیز وجود داشتند.
2. آنچه از فضای علمی جامعه عصر امام رضا ـ علیه السّلام ـ بیان كردید، گویای توجه مردم و اهل علم به فراگیری علم در سطحی وسیع بود، آنچه در این زمینه مهم است توجه به علل و عواملی است كه باعث چنین تحولی گردیده است به نظر جناب عالی چه اموری می تواند در توجه و اقبال مردم آن عصر به علم و تولید اندیشه، مؤثر بوده باشد؟
ـ به نظر می رسد در این خصوص چند امر قابل توجه است.
یكی آنكه چنانكه گذشت، دوران امام رضا ـ علیه السّلام ـ در واقع نقطه اوج نهضت ترجمه بوده است. وقتی كتب ترجمه ای با وسعت قابل ملاحظه ای سطح جامعه اسلامی را فرا می گیرد و با توجه به اینكه این كتب مشتمل بر مطالب مفید و فواید علمی بود و در عین حال، منزه از مطالب انحرافی نبود، طبیعت فزاینده استفاده علمی از این كتب و نیز نقد و بررسی مطالب نادرست و انحرافی آنها، اقتضا می كرد كه محافل و گروههای علمی ای جهت بررسی این كتب بوجود آید، پیدایش چنین لجنه های علمی با این هدف، ‌باعث شد كه مسلمین به فرآورده های علمی كلامی كه حتی اثری از آنها در كتب ترجمه ای یافت نمی شد دست پیدا كنند پس اهتمام به بررسی و تحقیق در مفاد كتب ترجمه ای و دستیابی به فراورده های علمی جدید، خود عاملی در جهت توجه اهل علم به نوآوری علمی شد.
یكی دیگر از این عوامل را می توان ورود دانشمندان در رشته های مختلف علمی از سایر بلاد را به محیط جامعه اسلامی دانست. محافل علمی ای كه توسط این دانشمندان و بلكه اصل حضور آنها در محیط جامعه اسلامی خود زمینه ترغیب و تشویق بیشتر دانشمندان به علم و نوآوری های علمی گردید.
قبلاً هم عرض كردم كه مأمون هم سوای اغراضی كه داشته است در این قضیه بی تأثیر نبوده است. او دانشمندان را از بلاد مختلف به خراسان دعوت می كرد و جلسات علمی و مناظره تشكیل می داد در خصوص ترجمه كتب هزینه ها صرف می كرد. البته در اینكه مأمون واقعاً غرضش از این گونه اقدامات، علم دوستی او بوده است یا خیر، شواهد برخلاف چنین امری قائم است زیرا با توجه به دشمنی كه نسبت به امام ـ علیه السّلام ـ به عنوان امام مسلمین و شخصیتی كه در علم منحصر به فرد است، داشت و حتی به شهادت تاریخ جلسات مناظره ای كه برای امام ـ علیه السّلام ـ تشكیل می داد، به جهت مغلوب كردن آن حضرت در مقابل حریفان بوده است. دلیلش هم این است كه بعد از شهادت امام ـ علیه السّلام ـ خبری از برگزاری این نوع جلسات توسط مأمون نبود، و از طرفی نگران روی آوردن جوامع علمی اسلامی و غیر اسلامی به آن حضرت بود و او از چنین امری ناخرسند بود لذا بخاطر اینكه هم نشان بدهد كه اهل علم است و افكار عمومی هم به جهت دشمنی ای كه با امام ـ علیه السّلام ـ دارد، او را مخالف علم نخوانند و بدینوسیله بتواند هم موقعیت علمی امام ـ علیه السّلام ـ را مخدوش سازد و هم پایه های حكومت خویش را تقویت كند، دست به چنین امور ارزشی زد. اما در هر صورت این گونه اقدامات در توجه به جامعه اسلامی به نوآوری علمی و تولید علم بی تأثیر نبود.
البته مهمترین علت در این قضیه خود وجود مقدس امام ـ علیه السّلام ـ بود زیرا وجود امام ـ علیه السّلام ـ به عنوان عالم اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ كه در حوزه های مختلف علمی صاحب نظر و اهل تكلم و رأی و شفاف سازی است به گونه ای كه هر حركت او در میدان مسائل علمی، منشأ ‌تحولی در آن میدان می شد؛ امری غیرقابل انكار است. طرح مسائل علمی و مباحث نظری كه تا آن زمان از جانب كسی ارایه نشده بود و ارایه راهكارهای علمی در رسیدن به نتایج علمی، و ترویج و استقبال از محافل علمی توسط ایشان، خود مهم ترین دلیل بر اقبال جدی اهل نظر به علم و تولید دانش بود.
3. تا اینجا به این نكته رسیدیم كه جامعه عصر امام رضا ـ علیه السّلام ـ از نوعی شتاب فزاینده در كاوش و تتبع در حوزه های نظری و تحقیقات علمی برخوردار شده بود، اما در این میان آنچه مهم و لازم است نگرش صحیح در باب معرفت شناسی است یعنی اینكه جامعه طالب علم به چه ابزارها و پیش فرضهایی به تحقیق بپردازد تا به نتیجه مفید برسد، بفرمایید امام رضا ـ علیه السّلام ـ در جهت دهی بینش علمی مسلمین چه تأثیری داشته اند؟
ـ قبل از ورود در این بحث، توجه به برخی از فرقه های مذهبی و علمی موجود در آن عصر كه هر كدام دارای عقاید مختلف صحیح و غیر صحیح بودند ضروری به نظر می رسد تا از این رهگذر بتوان به نقش امام ـ علیه السّلام ـ در هدایت فكری جامعه، پی برد.
آشفتگی های فكری و عقیدتی موجود در آن عصر آن چنان بود كه امام ـ علیه السّلام ـ در مواردی به همین منظور مسافرت هایی به بصره و كوفه انجام می دادند. یكی از این آشفتگی ها این است كه پس از شهادت امام صادق ـ علیه السّلام ـ پیروان او به گروههای مختلفی از قبیل ناووسیه، اسماعیلیه، سمطیه، فطحیه و قطعیه هر كدام با عقاید خاصی، تقسیم شدند.
كه عقاید آنها در جای خود ذكر شده است. فقط قطعیه بود كه امام بعد از امام صادق ـ علیه السّلام ـ را امام كاظم ـ علیه السّلام ـ می دانست. همین فرقه ها در زمان امام رضا ـ علیه السّلام ـ موجودیت داشتند و جالب آنكه بر عقاید خود مصر بودند و خطوط فكری خود را دنبال می كردند. آشفتگی فكری و عقیدتی دیگری كه موجود بود، تفرق پیروان امام كاظم ـ علیه السّلام ـ بعد از شهادت ایشان بود كه نتیجه آن پیدایش فرقه هایی از قبیل واقفیه،‌ بشریه، و قطعیه بود. و فقط قطعیه بود كه اعتقاد به امامت امام رضا ـ علیه السّلام ـ پس از شهادت امام كاظم ـ علیه السّلام ـ داشت بدیهی است كه با وجود چنین وضعیتی، انحراف فكری جامعه به اوج خود برسد، سوای آنكه انحرافات ناشی از كتب ترجمه ای نیز اعتقادات دینی را هدف قرار داده بود. كار آمدترین اقدام در این وضعیت كه منجر به هدایت فكری جامعه گردد، ترویج فرهنگ دینی و عقاید اصیل اسلامی یا ارایه طرق شناخت حق از باطل كه در واقع یك كار معرفت شناختی است، در راستای تحكیم عقاید حقه بود كه امام ـ علیه السّلام ـ با انجام مسافرت هایی به مراكز پخش این افكار و انجام مناظرات علمی با بزرگان آنها تأثیر مهمی در جهت دهی فكری مسلمین داشتند.
ایجاد فضای علمی مناسب جهت طرح اندیشه ها و نظرات مخالف، یكی دیگر از مواردی است كه از سوی امام ـ علیه السّلام ـ در نگرش سالم مسلمین به علم و عقاید حقه دینی انجام می گرفت. گفتیم كه محیط اسلامی مملو از اندیشه ها و افكار صحیح و سقیم بود و جامعه علمی بلكه همه مردم، بطور روزمره با این اندیشه ها درگیر بودند. در این وضعیت اگر بطلان این اندیشه ها محرز نشود، درصد تأثیرپذیری از آنها بالا می گیرد برای رهایی از چنین مشكلی، لازم بود اندیشه های مخالف به خوبی طرح شود و سپس مورد نقد و بررسی قرار گیرد و معلوم است كه رسیدن به چنین هدفی مستلزم ایجاد فضای مناسب علمی جهت طرح اندیشه هاست. و چنین رویه ای را امام ـ علیه السّلام ـ با جدیت، پیش گرفتند و خودشان با فضاسازی مناسب برای بیان آزادانه اندیشه های مخالفین به نقد و بررسی عقلانی آنها پرداخت و همین رویه در نگرش منطقی مسلمین در باب تحقیق در گزاره های دینی و علمی و یا فرضیه های ارایه شده كه قابلیت بحث و نظر را داشتند، نقش بسزایی داشت.
از دیگر موارد تأثیرگذاری امام ـ علیه السّلام ـ در این خصوص، القاء ‌این مطلب بود كه دفاع از هر قضیه ای لازم است كه مبتنی بر اصول منطقی و متد عقلانی باشد ـ دفاع عقلانی از یك اعتقاد امری بود كه امام در مواضع مختلف آن را به عنوان بهترین روش دفاع از اعتقاد، مورد تأكید قرار می دادند. با تأكید بر این مهم، توسط امام ـ علیه السّلام ـ راه هرگونه مغالطه و سفسطه و مجادله های غیرمنطقی در مناظرات و دفاعیات بسته شد ـ نتیجه آن هم این بود كه جامعه علمی در شناخت و پذیرش انظار و اندیشه های مختلف، اول به ارزیابی عقلانی و منطقی آنها بپردازد و همین امر باعث شد كه بطلان بسیاری از فرقه ها و اندیشه های انحرافی، روشن شود. یعنی نگرش علمی اهل علم به اینجا رسید كه دفاع و یا رد یك اعتقاد و یا اندیشه ای باید از طریق اصول و متد عقلانی باشد و لذا از همین طریق هم عمل شد و به نتایج مهمی رسیدند و این هم از كرامات امام ـ علیه السّلام ـ بود.
البته سوای از تأثیرات نظری امام بر جهت دهی فكری مسلمین، در حوزه عمل نیز، تأثیرگذار بودند. ایشان با شركت در جلسات مناظره ای كه خودشان قبل از ولایتعهدی برگزار می كردند و یا بعد از ولایتعهدی، مأمون برگزار می كرد، ‌عملاً روش منطقی و عقلانی بحث و مناظره و تحقیق را به مردم القا كردند.
4. اكنون كه بحث به تأثیرگذاری های امام رضا ـ علیه السّلام ـ از جهات مختلف نسبت به جامعه علمی آن عصر رسید، بفرمایید غیر از مواردی كه امام در احیای نهضت علمی مسلمین مؤثر بود، آثار مكتوب امام ـ علیه السّلام ـ چه نقشی در احیاء نهضت علمی داشت؟
نقش ایشان در این زمینه از جهاتی قابل توجه است. می توان گفت آثار علمی امام ـ علیه السّلام ـ ، جهش فزاینده ای را در حوزه های مختلف علمی بوجود آورد. كلمات آن حضرت در باب طب و طبابت، خداشناسی، ‌فلسفه احكام اخلاق، جزئیات احكام در باب بهداشت صحیح، خوراكی ها، آشامیدنی ها، علل امراض و راههای خلاصی از آنها همه و همه حاكی از گستره علم ایشان است. بدیهی است كسی كه از چنین موقعیت علمی برخوردار است، اصلاً نفس وجود او، در تحقق نهضت علمی و تولید علم تأثیرگذار است.
با یك نگاه اجمالی به «رساله ذهبیه» می توان احاطه كامل امام به علومی از قبیل فیزیولوژی، كه علم مربوط به عملكرد طبیعی بدن است، آناتومی و تشریح ساختمان بدن انسان، هواشناسی، بهداشت عمومی، میكروبیولوژی، را دریافت و نكته قابل توجه آن است كه زمانی كه امام این رساله را نوشتند یعنی 201 هجری، دانش پزشكی صورت علمی به خود گرفته بود، میكروبها و عوامل بیماری ها عمدتاً كشف نشده بود و خلاصه علم شكل امروزی را بخود نگرفته بود. لذا این حركت عظیم علمی كه در سال 201 هجری محقق شد، نقطه جهشی در راستای توجه اندیشمندان به علم در عرصه های مختلف گردید خصوصاً وقتی محتوای علم امام ـ علیه السّلام ـ با كشفیات علمی جدید، منطبق می شد. و این خود در ایجاد نهضت علمی و تولید علم بسیار تأثیرگذار بود. ـ البته مسافرت های علمی امام نیز چنانكه اشاره شد، در تحقق نهضت علمی مسلمین بسیار مهم بود.
5. بحث استفاده از سیره علمی امام رضا ـ علیه السّلام ـ در راستای تحقق جنبش نرم افزاری، از اغراض اصلی ما از این گفت و گو است، بفرمایید جامعه اندیشمند و اهل نظر ما چگونه می تواند از روش و منش علمی آن حضرت در نهضت تولید علم و دانش افزایی بهره مند گردد؟
ـ یكی از خصال شیعیان و ویژگیهای برجسته آنان تأسی به حضرات معصومین ـ علیهم السّلام ـ در سیره و سنت و روش و منش آنها در جنبه های مختلف دنیوی و اخروی است. از همین رهگذر است كه برای جامعه علمی ما، توجه به سیره علمی آن حضرات و شخص حضرت رضا ـ علیه السّلام ـ امری بایسته و ضروری است. و بدیهی است كه نتیجه چنین التزامی به سیره علمی آن امام، پیروی از مسیری است كه او اتخاذ كرده است. قدم نهادن در مسیری هم كه او اتخاذ كرده است یعنی پای بندی به راهكارهای علمی و عملی ایشان برای تولید علم است به گونه ای در امتداد هدف تولید علم و اندیشه، آنها را الگو و مدرك حركت خود قرار دهند و روشن است كه در سایه چنین اقتدایی، و البته همت در رسیدن به مقصود، جامعه ما شاهد شكوفایی تمدن و اعتلای علم و اندیشه خواهد بود.
6. به عنوان آخرین سؤال، حالا كه بحث تأسی به اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ پیش آمد،‌ بفرمایید اقدامات علمی امام رضا ـ علیه السّلام ـ چه پیام ها و توصیه هایی برای اندیشمندان، برجستگان، متولیان علمی و فرهنگی جامعه ما دارد؟
ـ یكی از این پیام ها می تواند لزوم برخورداری از احساس نیاز و نیز همت بلند در باب تولید نرم افزار باشد شكوفایی علمی و بازگرداندن تمدن عظیم اسلامی با پرداختن صرف به یك سری مباحث نظری به دست نمی آید، فعالیّت ها و كارشناسی های پیوسته می خواهد، همت والا می طلبد، البته قبل از آن، احساس نیاز به ضرورت چنین جنبشی لازم است. پس چنین امری همت بلند متولیان علمی و فرهنگی كشور را می طلبد چنانكه خود امام ـ علیه السّلام ـ نیز در همین راستا، مسافرت های مختلف انجام می دادند. استفاده از فرصت ها و موقعیت های مناسب در تولید و ترویج علم یكی دیگر از این پیام هاست. چنانكه آن حضرت از فرصت های بدست آمده نهایت استفاده را در تبلیغ دین و علم می كرد. از فرصت ولایتعهدی در راستای نشر معارف دین و بیان مدرك تشخیص حق از باطل هم در مباحث مربوط به الهیات و هم علوم طبیعی و غیره،‌ بخوبی استفاده كردند. برخورد منطقی و عقلانی در مناظره با صاحبان آراء و اندیشه های مختلف و مخالف كه توضیح آن گذشت و نیز فضاسازی جهت ارایه و طرح اندیشه ها و انظار مختلف... اینها همه از پیام ها و توصیه های علمی و عملی حضرت رضا ـ علیه السّلام ـ در حوزه علم و در راستای تولید علم است.
حسن رضایی مهر


نوع مطلب : سبك زندگی از نظر امام رضا علیه السلام، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
نظرات ()
یکشنبه 26 شهریور 1396 ساعت 21 و 06 دقیقه و 24 ثانیه
This text is invaluable. When can I find out more?
سه شنبه 17 مرداد 1396 ساعت 12 و 00 دقیقه و 20 ثانیه
Thanks for your marvelous posting! I certainly enjoyed reading it, you
happen to be a great author. I will make sure to bookmark your blog and may come back in the future.

I want to encourage yourself to continue your great work, have
a nice morning!
چهارشنبه 23 فروردین 1396 ساعت 17 و 55 دقیقه و 55 ثانیه
I think that is among the most vital info for me.
And i am glad reading your article. But want to observation on few basic things, The web
site style is perfect, the articles is actually excellent :
D. Excellent task, cheers
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





موضوعات
پیوندها
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی
Google